Malaria

Uit Babypedia

Ga naar: navigatie, zoeken

Malaria is een ernstige infectieziekte, veroorzaakt door de malaria parasiet. Hij wordt door tropische muggen overgebracht en komt daardoor bijna alleen in warme gebieden voor.

Geschiedenis

Malaria teistert de mensheid al duizenden jaren: in de bijna 3000-jaar oude mummie van de farao Toetanchamon zijn de parasieten al aangetroffen. Pas rond 1900 is ontdekt dat de ziekte door muggen wordt overgedragen. Voor die tijd werd, bij gebrek aan beter, de oorzaak van de ziekte toegeschreven aan giftige moerasdampen: malaria komt van het Italiaanse mala aria, ofwel “slechte lucht”. In tegenstelling tot wat men doorgaans denkt is malaria niet uitsluitend een tropische ziekte. Nog niet zo lang geleden kwam de ziekte ook in Europa voor: in de jaren vlak na de tweede wereldoorlog heeft Nederland nog een grote uitbraak gekend.

De ziekte

Malaria komt tegenwoordig nog steeds in een groot deel van de wereld voor en behoort tot de “grote drie” van tropische ziekten. Hieronder vallen ook ziekten die overwegend, maar niet uitsluitend in tropisch landen voorkomen. Naast malaria, vallen ook HIV/AIDS en tuberculose hieronder. Jaarlijks eist malaria ongeveer een miljoen slachtoffers, voornamelijk kinderen in Afrika. Er bestaan meerdere soorten malaria parasieten: de bekendste zijn Plasmodium falciparum en Plasmodium vivax. Het proces is bij alle soorten hetzelfde: na een beet door een besmette mug nestelt de parasiet zich in de lever, waar hij zich een aantal dagen kan schuilhouden, meestal zonder symptomen te veroorzaken. Vervolgens komt hij in de bloedbaan terecht, waar hij de rode bloedcellen infecteert. Dit is het moment waarop meestal de klachten beginnen zoals koorts en spierpijn. In deze fase is het van belang direct in te grijpen aangezien de parasiet zich in de rode bloedcellen snel kan vermenigvuldigen. Deze cellen gaan hierdoor kapot waardoor ernstige bloedarmoede kan ontstaan. De diagnose wordt gesteld in een laboratorium, vaak door met een microscoop in een klein beetje bloed naar de parasieten te zoeken. Gelukkig zijn er goede behandelingen: meestal volstaat het om een drie dagen durende kuur pillen te gebruiken, waarna over het algemeen de koorts weer is gezakt. Ook voor kinderen zijn er behandelingen met pillen beschikbaar, met uitzondering van zuigelingen jonger dan drie maanden en/of lichter dan vijf kg: deze moeten behandeld worden door middel van een infuus. Om onduidelijke redenen wordt vaak beweerd dat men nooit meer helemaal van malaria afkomt. Dit is in zijn algemeenheid onjuist. Wél is het zo dat bij sommige soorten, waaronder Plasmodium vivax, een slapende vorm bestaat, die in een enkel geval na tientallen jaren de kop weer op kan steken. Gelukkig leidt infectie met P. vivax niet tot de meest ernstige vorm van malaria. P. falciparum kan veel sneller veel meer rode bloedcellen infecteren, en is daardoor veel gevaarlijker. Van deze soort bestaat geen slapende vorm en na adequate behandeling geneest men meteen volledig. De reden dat in Afrika voornamelijk kinderen worden getroffen door ernstige malaria is omdat volwassenen, die al vaak door besmette muggen zijn gebeten, over het algemeen een vorm van immuniteit hebben opgebouwd. Deze opbouw van immuniteit duurt een aantal jaren, afhankelijk van de mate van blootstelling aan de parasiet. Baby's tot zes maanden hebben meestal ook een vorm van bescherming via de antilichamen van de moeder die deze dan heeft opgebouwd door een eerdere besmetting met malaria. Voor de duidelijkheid: dit geldt alleen voor mensen die zijn opgegroeid in een gebied waar malaria endemisch is. Bezoekers uit landen waar geen malaria voorkomt hebben geen enkele immuniteit. Ook is het zo dat de opgebouwde immuniteit, wanneer niet meer wordt blootgesteld aan de parasiet, na ongeveer 2 jaar weer verloren gaat. Wanneer emigranten uit malaria gebieden op vakantie gaan in het land van oorsprong lopen zij dus ook een groot risico.

Malaria preventie

Zeker in vergelijking met de twee andere belangrijke tropische ziekten, HIV en tuberculose, wordt het gevaar van malariabesmetting nogal eens onderschat, zeker door toeristen uit landen waarin malaria niet endemisch is. Bij gebrek aan preventieve maatregelen is er een reële kans malaria op te lopen, soms met zeer ernstige gevolgen: malaria vereist heel snel medisch ingrijpen, zeker bij iemand die niet is opgegroeid in de tropen. De ziekte is hoogstwaarschijnlijk de meest voorkomende oorzaak van koorts bij de uit malariagebieden teruggekeerde toerist. Omdat er minimaal een week zit tussen de besmetting en de eerste symptomen (de tijd die de parasiet in de lever verblijft), zijn reizigers vaak weer in het land van herkomst als ze ziek worden. Geschat wordt dat wereldwijd jaarlijks vele duizenden toeristen malaria oplopen, van wie er een paar honderd overlijden. Men vermoedt dat het merendeel van deze mensen geen of onjuiste preventieve maatregelen tegen de ziekte heeft getroffen.

Het ABC principe

Bij de preventie van malaria bij reizigers kan het ABC principe als richtlijn worden gebruikt.

A staat voor het Engelse “awareness”

ofwel het zich bewust zijn van het risico: het besef dat er malariamuggen zijn in een bepaald gebied en dat men een zeer ernstige ziekte kan oplopen als men niet voorzichtig is. Onder A valt ook kennis van de regio en de lokale risico’s: op http://www.vaccinatiesopreis.nl/malaria/ staat een kaart waarop is aangegeven waar malaria voorkomt. De kaart is echter per land ingekleurd, terwijl in veel landen malaria slechts in een klein gebied of gedurende een paar maanden per jaar actief is. Specifiek advies van een specialist in een reiskliniek is dan ook altijd aan te raden.

B staat voor bijt preventie

Er is slechts één muggensoort (Anopheles) die malaria overbrengt en deze steekt vrijwel uitsluitend tussen zonsondergang en zonsopkomst. Het is vooral belangrijk te voorkomen gestoken te worden. Dit kan men doen door het dragen van bedekkende kleding (lange broek, sokken! en lange mouwen), het nachtelijk gebruik van een anti muggen net (klamboe) en het aanbrengen van een anti-muggen middel op alle onbedekte delen van de huid. Er zijn goed werkende middelen in de handel, waaronder een al in de tweede wereldoorlog ontwikkelde DEET. Over het gebruik hiervan wordt vaak getwijfeld omdat het giftig zou zijn. Daar is echter nooit overtuigend bewijs voor gevonden. Wel is het duidelijk dat de gevaren van malaria vele malen groter zijn dan de eventuele gevaren van DEET. Uiteindelijk zijn de redenen om het middel niet te gebruiken voornamelijk dat het soms niet erg prettig ruikt en dat men gewoon geen zin heeft het op te smeren.

C staat voor chemoprofylaxe

ofwel het voorkomen van een ziekte door het gebruik van pillen voordat de besmetting kan plaatsvinden. Voor malaria is een aantal pillen op de markt die,in geval van besmetting, de parasiet snel kunnen doden. De twee meest gebruikte middelen bevatten als werkzame stoffen respectievelijk: 1. Proguanil in combinatie met atovaquon (de combinatie is te koop als Malarone®). Dit middel doodt zowel de parasieten in de lever als die in het bloed. Hierdoor kan inname direct na het verlaten van het malariagebied gestaakt worden. De pil moet dagelijks worden ingenomen en veroorzaakt soms maagpijn en misselijkheid. Andere bijverschijnselen zijn relatief zeldzaam. 2. Mefloquine (te koop o.a. als Lariam®). Voordeel van deze pil is dat zij maar eens per week hoeft te worden ingenomen en daardoor relatief goedkoop is. Wel is van dit middel bekend dat het neurologische bijverschijnselen kan hebben zoals neerslachtigheid en zeer intensief dromen. Hoewel deze bijwerkingen relatief zelden optreden is het de vaakst genoemde reden om het middel niet te nemen. Vaak wordt deze pil geruime tijd voor de reis getest op bijwerkingen. Mochten deze optreden dan is er nog genoeg tijd om over te schakelen op de eerst genoemde pil. Aangezien mefloquine niet werkt op de parasieten in de lever is het absoluut essentieel het middel te gebruiken tot minimaal een maand na terugkomst uit een malarialand. Naast bovenstaande pillen zijn er een paar andere middelen op de markt, die in specifieke gevallen kunnen worden voorgeschreven. Een tropen kliniek kan hierover meer informatie geven. Adequate chemoprofylaxe verlaagt de kans op malaria enorm, maar ze kunnen niet een oneindig grote hoeveelheid parasieten aan. Bij het ontbreken van bijt-preventie kan het toch voorkomen dat iemand ziek wordt door het grote aantal parasieten dat tegelijk bestreden moet worden; deze "doorbraak-malaria" is wel in bijna alle gevallen veel minder ernstig. Voor een goed werkende preventie is het vooral de combinatie van B en C die zo belangrijk is.

Malaria bij kinderen en zwangere vrouwen

Voor kinderen vanaf 5 kilogram zijn er speciale pillen op de markt met een aangepaste dosering. Bij een (jaren) lang verblijf is het wel zaak deze in de loop van de tijd aan te passen aan het toenemende gewicht. Voor zuigelingen met een gewicht van onder de 5 kilogram is er geen chemoprofylaxe beschikbaar! Dit betekent dat voorkomen dat het kind gestoken wordt de enige maatregel is tegen malaria. Het is dan ook af te raden met zuigelingen naar de tropen te reizen, indien mogelijk kan men beter een aantal maanden wachten. Bij zwangere vrouwen is malaria extra gevaarlijk, om een aantal, niet altijd even goed begrepen redenen. Ten eerste is het immuunsysteem minder goed in staat de infectie af te weren: zwangere vrouwen hebben vier keer zoveel kans ernstig ziek te worden na besmetting. Ook is de diagnose bij zwangere vrouwen iets lastiger te maken, de parasieten hebben namelijk de neiging zich schuil te houden in de placenta waardoor de microscopische analyse van het bloed een wat grotere kans heeft vals negatief te zijn. Dit is afhankelijk van de onderzoeksfaciliteiten ter plaatse. Een laatste complicatie is het feit dat zwangere vrouwen minder opties hebben zowel wat betreft chemoprofylaxe als behandeling. Deze drie factoren bij elkaar leiden tot een niet te verwaarlozen verhoging van het risico op ernstige malaria. Vaak worden niet strikt noodzakelijke reizen naar een malaria- gebied voor zwangere vrouwen dan ook afgeraden. Uiteraard is het aan de persoon in kwestie om de afweging te maken. Duidelijk is wel dat een strikte toepassing van het ABC principe van nog meer belang is voor zwangere vrouwen en jonge kinderen. Goede voorlichting door een arts, gespecialiseerd in tropengeneeskunde en/of infectieziekten, is ook hier essentieel.


Links

www.gezondopreis.nl

www.who.int (Engels)

www.tropencentrum.nl

Auteur

De eerste versie van dit artikel werd geschreven door Anton Bussink.

Zoekwoorden

Reizen, op reis, ziek, ziekte, ziektes.


VOORBEHOUD

Het lezen van artikelen op Babypedia kan niet worden gezien als vervanging van een consult met een specialist zoals bijvoorbeeld een arts. De teksten op Babypedia zijn bedoeld voor het verkrijgen van een beter algemeen begrip van bepaalde zaken, en bijvoorbeeld niet voor het doen van (zelf)diagnostiek. Voor professioneel advies kun je het beste contact opnemen met een professional op het gewenste gebied.

Speciale pagina's